Με συγκίνηση, προσωπικές αναμνήσεις και λόγια γεμάτα αγάπη, η οικογένεια, φίλοι, συνοδοιπόροι και άνθρωποι από τον πολιτικό και κοινωνικό χώρο είπαν σήμερα το τελευταίο «αντίο» στη Μαργαρίτα Παπανδρέου, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.
Η πολιτική κηδεία της γυναίκας που συνδέθηκε με τους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών, την ειρήνη και την κοινωνική αλλαγή πραγματοποιήθηκε παρουσία εκπροσώπων της πολιτικής ζωής της χώρας. Την κυβέρνηση εκπροσώπησε ο υπουργός Εσωτερικών Θόδωρος Λιβάνιος.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 103 ετών, αφήνοντας πίσω της μια ζωή γεμάτη πολιτικές και κοινωνικές μάχες, αλλά και μια οικογένεια που σήμερα αποχαιρέτησε όχι τη δημόσια προσωπικότητα, αλλά τη μητέρα, τη γιαγιά και την προγιαγιά της.
Ο Γιώργος Παπανδρέου, στον αποχαιρετισμό του, μίλησε για μια γυναίκα που δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, αλλά όπως είπε, «έγινε Ελληνίδα». Μια γυναίκα που αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν.
Στάθηκε ιδιαίτερα στη σχέση της με τις Ελληνίδες, οι οποίες την αγκάλιασαν και συμπορεύτηκαν μαζί της στους αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη.
Ιδιαίτερα φορτισμένος ήταν ο επικήδειος του Νίκου Παπανδρέου, ο οποίος μίλησε για τη μητέρα του μέσα από προσωπικές αναμνήσεις που αποτύπωσαν τη βαθιά σχέση τους.
Θυμήθηκε τη νύχτα της χούντας, όταν η Μαργαρίτα κυνηγούσε το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα Παπανδρέου, φοβούμενη ότι τον οδηγούσαν για εκτέλεση. Εκείνος, μόλις δέκα ετών τότε, της έπιασε το χέρι και της είπε να μην ανησυχεί, γιατί ο Ανδρέας θα ζήσει.
Μίλησε ακόμη για τη μητέρα του ως τη γυναίκα που αποτελούσε «γαλήνη στη φουρτούνα», εκείνη στην οποία τα παιδιά της προσέφευγαν για πολιτικές αλλά και προσωπικές συμβουλές.
Και στο τέλος, μια εικόνα έμεινε να ξεχωρίζει. Η Μαργαρίτα στο σπίτι στο Καστρί, χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, να ακούει Ντόλι Πάρτον και να χορεύει μόνη της. «Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν», είπε ο Νίκος Παπανδρέου, κλείνοντας τον αποχαιρετισμό του με τη φράση «Goodbye, dear Margaret. Rest in peace».
Συγκινητικός ήταν και ο αποχαιρετισμός της εγγονής της, Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία μίλησε για τη γιαγιά που γνώρισε η οικογένεια μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Για εκείνη, η Μαργαρίτα δεν ήταν μόνο η γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη και τα δικαιώματα των γυναικών. Ήταν η γιαγιά που ενθάρρυνε τα εγγόνια της να αμφισβητούν, να σκέφτονται, να εξελίσσονται και πάνω απ’ όλα να χορεύουν.
Με ιδιαίτερα προσωπικό τρόπο αποχαιρέτησε τη γιαγιά του και ο Κωστής Κατσανέβας, περιγράφοντας τη δύσκολη στιγμή που πληροφορήθηκε τον θάνατό της και τη διαφορετική εμπειρία του ανθρώπου που χάνει έναν δικό του άνθρωπο όταν αυτός τυγχάνει να είναι γνωστός σε ολόκληρη τη χώρα.
«Ένα κομμάτι της όμως δεν χώρεσε ποτέ σε ειδοποίηση ούτε σε αφιέρωμα ούτε στα λεγόμενα των πολιτικών», ανέφερε, μιλώντας για τη Μαργαρίτα που γνώριζε ο ίδιος.
Για τη γιαγιά που ήταν ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας, που οργάνωνε τα οικογενειακά τραπέζια, που συμμετείχε στις συζητήσεις, γελούσε, πείραζε και καταλάβαινε τους ανθρώπους της χωρίς να χρειάζεται να της πουν πολλά.
Και μέσα από μια τρυφερή εικόνα, την παρομοίασε με το λουλούδι από το οποίο πήρε το όνομά της.
«Η γιαγιά μου ήταν ένα λουλούδι που δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του», είπε, σε έναν από τους πιο προσωπικούς και φορτισμένους αποχαιρετισμούς της ημέρας.
Στην πολιτική και κοινωνική παρακαταθήκη της Μαργαρίτας Παπανδρέου στάθηκε η Άννα Διαμαντοπούλου, η οποία μίλησε για τη γυναίκα που ταξίδεψε σε ολόκληρη την Ελλάδα, συναντήθηκε με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και ηλικία και τις κάλεσε να οργανωθούν, να διεκδικήσουν και να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.
Η Διαμαντοπούλου αναφέρθηκε στην Ένωση Γυναικών Ελλάδας, που ιδρύθηκε και οργανώθηκε με πρωταγωνιστικό ρόλο της Μαργαρίτας Παπανδρέου και έφτασε να αριθμεί περίπου 40.000 μέλη.
Μίλησε για τη συμβολή της στους αγώνες για την ισότητα, για τις αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, για την προστασία των γυναικών, την ισότητα στην εργασία και τη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική και κοινωνική ζωή.
«Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά», ήταν το μήνυμα με το οποίο ολοκλήρωσε τον αποχαιρετισμό της.
Στο ίδιο κλίμα κινήθηκαν και οι δηλώσεις γυναικών που αναφέρθηκαν στην παρακαταθήκη της.
Η Μιλένα Αποστολάκη τόνισε ότι, παρά το γεγονός ότι πολλοί την αποκαλούσαν «ξένη», η Μαργαρίτα Παπανδρέου αγωνίστηκε για τις μητέρες, τις γιαγιάδες και τις γυναίκες της Ελλάδας, δίνοντάς τους φωνή και ελευθερία.
Η Νάντια Γιαννακοπούλου υπογράμμισε τη συμβολή της στους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών και στη διαμόρφωση του οικογενειακού δικαίου, σημειώνοντας πως πολλές από τις κατακτήσεις των γυναικών συνδέονται με τους αγώνες και την έμπνευση που έδωσε η Μαργαρίτα Παπανδρέου.
Έτσι, μέσα σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης, ολοκληρώθηκε ο αποχαιρετισμός σε μια γυναίκα που έζησε περισσότερο από έναν αιώνα και πέρασε μέσα από σημαντικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Για την Ελλάδα ήταν μια δημόσια προσωπικότητα με έντονο κοινωνικό και πολιτικό αποτύπωμα.
Για τα παιδιά και τα εγγόνια της, όμως, ήταν πρώτα απ’ όλα η Μαργαρίτα τους.
Η μητέρα, η γιαγιά, η γυναίκα που τους συμβούλευε, τους συγκέντρωνε γύρω από το τραπέζι και τους μάθαινε να σκέφτονται, να αμφισβητούν και να προχωρούν.
Και αυτό ήταν ίσως το πιο συγκινητικό μήνυμα της σημερινής ημέρας. Πίσω από το όνομα, πίσω από την ιστορία και τους αγώνες, έμεινε η εικόνα μιας οικογένειας που αποχαιρέτησε τον δικό της άνθρωπο.
