Παύλος Μπακογιάννης, 37 χρόνια μετά, μια απουσία που ακόμη λέει πολλά

26 Σεπτεμβρίου, 2026
6 Min Read

Γράφει ο Ιπποκράτης Παπαδάτος

Γενικός Γραμματέας του Ελεύθερου κοινωνικού κέντρου Παύλος Μπακογιάννης

Είναι εκείνες οι στιγμές στην ιστορία ενός τόπου που ο χρόνος δεν καταφέρνει να τις σβήσει. Η δολοφονία του Παύλου Μπακογιάννη, στις 26 Σεπτεμβρίου 1989, ανήκει σε αυτές. Τριάντα επτά χρόνια μετά, η μνήμη εκείνης της ημέρας παραμένει βαριά, όχι μόνο για την αγριότητα του χτυπήματος, αλλά και για όλα όσα συμβόλιζε ο άνθρωπος που έφυγε τόσο πρόωρα.

Ο Παύλος Μπακογιάννης βρέθηκε στο στόχαστρο της 17 Νοέμβρη σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα κουβαλούσε ακόμη έντονες πολιτικές αντιθέσεις και βαθιές πληγές από το παρελθόν. Εκείνος είχε επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο. Τον δρόμο της συνεννόησης, της συμφιλίωσης και της προσπάθειας να βρεθούν γέφυρες ανάμεσα σε ανθρώπους που για χρόνια στέκονταν σε αντίθετες πλευρές. Αυτό το στοιχείο είναι που κάνει σήμερα τη μνήμη του ιδιαίτερα επίκαιρη.

Όχι επειδή πρέπει να εξιδανικεύσουμε μια ολόκληρη εποχή, ούτε η πολιτική ζωή μπορεί να γυρίσει πίσω, αλλά γιατί η χώρα εξακολουθεί να έχει ανάγκη από ανθρώπους, που καταλαβαίνουν ότι η διαφωνία δεν αποτελεί εχθρότητα και ότι η πολιτική αντιπαράθεση δεν χρειάζεται να καταλήγει σε προσωπική σύγκρουση.

Αρκεί να κοιτάξει κανείς τον δημόσιο διάλογο των τελευταίων χρόνων για να αντιληφθεί πόσο εύκολα χάνονται οι ισορροπίες. Οι διαφορετικές απόψεις συχνά αντιμετωπίζονται με καχυποψία, οι πολιτικοί αντίπαλοι οδηγούνται σε στρατόπεδα και η ένταση αποκτά μεγαλύτερη αξία από το επιχείρημα. Σε αυτό το σημείο βρίσκεται η σημασία της παρακαταθήκης του Μπακογιάννη.

Η Δημοκρατία δεν δοκιμάζεται όταν όλα είναι ήρεμα. Η πραγματική της αντοχή φαίνεται στις αντιθέσεις που μεγαλώνουν και όταν οι αποστάσεις ανάμεσα στους ανθρώπους γίνονται μεγαλύτερες. Τότε χρειάζεται ψυχραιμία, μέτρο και διάθεση να ακουστεί και η άλλη πλευρά.

Ο ίδιος είχε επιλέξει να υπηρετήσει αυτή την αντίληψη. Να αναζητήσει τρόπους συνύπαρξης αντί για νέες αφορμές σύγκρουσης. Να μιλήσει για μια Ελλάδα που θα μπορούσε να κοιτάξει μπροστά χωρίς να παραμένει εγκλωβισμένη στις πληγές προηγούμενων δεκαετιών.

Η δολοφονία του από τη 17 Νοέμβρη υπήρξε ένα από τα πιο σκοτεινά γεγονότα της μεταπολιτευτικής περιόδου. Η τρομοκρατία επιχείρησε να επιβάλει τη δική της λογική με όπλα και αίμα. Δεν κατάφερε όμως να ακυρώσει τη δημοκρατική πορεία της χώρας.

Γι αυτό και η καταδίκη της πολιτικής βίας δεν μπορεί να είναι μια τυπική αναφορά κάθε φορά που επιστρέφει η συγκεκριμένη ημερομηνία. Είναι σταθερή υποχρέωση κάθε δημοκρατικής κοινωνίας. Το ίδιο ισχύει και για τον μισαλλόδοξο λόγο, που μπορεί να μην κρατά όπλο, αλλά δηλητηριάζει το κλίμα και μεγαλώνει τις αποστάσεις. Αυτό είναι το πιο ανθρώπινο κομμάτι της ιστορίας του Παύλου Μπακογιάννη.

Πίσω από τον πολιτικό βρίσκεται ο άνθρωπος εκείνος, που δεν πρόλαβε να γεράσει, να δει τα παιδιά του να μεγαλώνουν, να συνεχίσει τη διαδρομή του, να κάνει λάθη, να δικαιωθεί σε κάποιες επιλογές και να διαψευστεί σε άλλες. Η ζωή του κόπηκε απότομα και βίαια, αφήνοντας πίσω μια οικογένεια και μια κοινωνία που χρειάστηκε να μάθει να ζει με μια απουσία που δεν επρόκειτο να αναπληρωθεί.

Οι επέτειοι έχουν αξία όταν μας οδηγούν πέρα από την ημερομηνία, να θυμηθούμε τι χάθηκε, αλλά και τι αξίζει να διασωθεί. Την πίστη στη Δημοκρατία, τον σεβασμό στον διαφορετικό την προσπάθεια για συνεννόηση και την απόρριψη της βίας ως μέσου πολιτικής επιβολής.

Τριάντα επτά χρόνια αργότερα, η Ελλάδα είναι μια διαφορετική χώρα, οι άνθρωποι, οι συνθήκες και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις έχουν αλλάξει. Η ανάγκη όμως για στοιχειώδη πολιτικό πολιτισμό παραμένει. Αυτό είναι το πιο δυνατό μήνυμα που αφήνει πίσω του ο Παύλος Μπακογιάννης.

Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε όλοι, αρκεί να μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να χάνουμε τον σεβασμό μας, να υπερασπιζόμαστε τις ιδέες μας χωρίς να ακυρώνουμε τον άνθρωπο απέναντί μας.

Η μνήμη ενός ανθρώπου δεν διατηρείται ζωντανή μόνο με λόγια. Επιβιώνει όταν οι αξίες του βρίσκουν χώρο στη ζωή της επόμενης γενιάς, 37 χρόνια μετά, αυτή να είναι η μεγαλύτερη δικαίωση της μνήμης του Παύλου Μπακογιάννη. Μέσα σε μια εποχή γεμάτη ένταση, μας θυμίζει πόσο μεγάλη αξία έχει η συνεννόηση. Αλήθεια, πόσο ακριβά μπορεί να πληρώσει μια κοινωνία όταν την ξεχνά;