Ο Ίλον Μασκ δεν συνηθίζει να κάνει προβλέψεις που περνούν απαρατήρητες. Αυτή τη φορά, όμως, η εκτίμησή του αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της ανθρώπινης ζωής: την εργασία, το εισόδημα και το χρήμα. Ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο υποστηρίζει ότι μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια η τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ θα έχουν αλλάξει τόσο ριζικά την οικονομία, ώστε η εργασία μπορεί να καταστεί προαιρετική και το χρήμα να χάσει μεγάλο μέρος της σημερινής του σημασίας.
Σε εκτενή συνέντευξή του στον Economist, ο Μασκ εμφανίζεται πεπεισμένος ότι η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης θα είναι πολύ ταχύτερη από όσο αντιλαμβάνεται σήμερα η κοινωνία. Εκτιμά ότι μέσα σε περίπου πέντε χρόνια τα συστήματα ΤΝ θα μπορούσαν να ξεπεράσουν το άθροισμα της ανθρώπινης νοημοσύνης, ενώ σε ορίζοντα δεκαετίας τα ρομπότ θα μπορούν να αναλάβουν τη συντριπτική πλειονότητα των ψηφιακών και φυσικών εργασιών.
Αν αυτή η πρόβλεψη επιβεβαιωθεί, το αποτέλεσμα δεν θα είναι απλώς μια αγορά εργασίας με λιγότερες θέσεις. Θα πρόκειται για μια αλλαγή ολόκληρου του οικονομικού μοντέλου. Ο Μασκ μιλά για μια εποχή «εκπληκτικής αφθονίας», όπου οι μηχανές θα παράγουν αγαθά και υπηρεσίες σε τέτοια κλίμακα ώστε η έλλειψη, που σήμερα αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της οικονομίας, να πάψει να έχει την ίδια σημασία.
Και τότε προκύπτει το μεγάλο ερώτημα: τι θα συμβεί στους ανθρώπους που δεν θα χρειάζεται πλέον να εργάζονται;
Η απάντηση του Μασκ είναι ένα μοντέλο μεγάλης αναδιανομής του πλούτου. Εφόσον η παραγωγή θα πραγματοποιείται σε μεγάλο βαθμό από ρομπότ και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, θεωρεί ότι οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να εξασφαλίζουν στους πολίτες ένα «καθολικό υψηλό εισόδημα». Σε ένα περιβάλλον σχεδόν απεριόριστης παραγωγής, υποστηρίζει μάλιστα ότι ο αποπληθωρισμός θα μπορούσε να αποτελέσει μεγαλύτερο πρόβλημα από τον πληθωρισμό.
Η ιδέα ακούγεται παράδοξη, αλλά οδηγεί σε μια ακόμη πιο βαθιά αλλαγή. Αν όλοι έχουν πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες που παράγονται από μηχανές και αν η ανθρώπινη εργασία δεν αποτελεί πλέον προϋπόθεση για την επιβίωση, τότε ποιος θα είναι ο ρόλος του χρήματος;
Ο Μασκ εκτιμά ότι σε μια τέτοια οικονομία το χρήμα θα μπορούσε σταδιακά να καταστεί άνευ ουσιαστικού αντικειμένου. Δεν θα πρόκειται απλώς για την κατάργηση των μετρητών ή την επικράτηση των ψηφιακών συναλλαγών, αλλά για μια κοινωνία όπου η ίδια η ανάγκη συσσώρευσης χρημάτων θα περιορίζεται, επειδή η τεχνολογία θα έχει εκτοξεύσει την παραγωγικότητα.
Ωστόσο, ο ίδιος ο Μασκ αναγνωρίζει ότι η πορεία προς αυτό το μέλλον δεν είναι χωρίς κινδύνους. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προκαλεί ενθουσιασμό για τις δυνατότητές της, αλλά ταυτόχρονα να δημιουργεί σοβαρές απειλές όσο αυξάνονται οι δυνατότητες των μοντέλων. Για τον λόγο αυτό τάσσεται υπέρ μηχανισμών ελέγχου και συνεργασίας μεταξύ των κορυφαίων εργαστηρίων ΤΝ, ακόμη και μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, ώστε τα νέα συστήματα να ελέγχονται πριν κυκλοφορήσουν.
Ιδιαίτερη θέση στις προβλέψεις του καταλαμβάνει η Κίνα, την οποία θεωρεί σοβαρό διεκδικητή της πρωτοκαθεδρίας στην τεχνητή νοημοσύνη. Η ενεργειακή της επάρκεια, η βιομηχανική παραγωγή και η δυνατότητά της να κατασκευάζει ρομπότ αποτελούν, σύμφωνα με τον Μασκ, σημαντικά πλεονεκτήματα στην παγκόσμια κούρσα της ΤΝ.
Πίσω όμως από όλα αυτά βρίσκεται μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση. Για αιώνες η εργασία αποτέλεσε τον βασικό τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος εξασφάλιζε εισόδημα, κοινωνική θέση και σκοπό. Τι συμβαίνει όταν όλα αυτά αποσυνδέονται από την ανάγκη να εργάζεται κάποιος;
Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Μια κοινωνία χωρίς την ανάγκη της εργασίας θα μπορούσε να σημαίνει πρωτοφανή ελευθερία και ευημερία. Θα μπορούσε όμως να δημιουργήσει και ένα τεράστιο κενό, εάν ο άνθρωπος δεν βρει νέο νόημα και νέο ρόλο σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές θα κάνουν όλο και περισσότερα.
Ίσως, τελικά, η πιο ενδιαφέρουσα πρόβλεψη του Μασκ να μην αφορά ούτε τα ρομπότ ούτε το χρήμα. Να αφορά την ίδια την έννοια της ανθρώπινης εργασίας. Και το ερώτημα αν η κοινωνία του μέλλοντος θα είναι μια κοινωνία χωρίς εργασία ή μια κοινωνία στην οποία ο άνθρωπος, για πρώτη φορά, θα μπορεί να επιλέγει πραγματικά για ποιο πράγμα αξίζει να εργάζεται.
Το σενάριο θυμίζει, από μια διαφορετική διαδρομή, την παλιά ιδέα της αταξικής κοινωνίας. Μόνο που αυτή τη φορά η κινητήρια δύναμη δεν θα είναι η πολιτική επανάσταση, αλλά η εκρηκτική αύξηση της παραγωγικότητας που φέρνουν η τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ. Το αν αυτή η υπόσχεση θα εξελιχθεί σε εποχή αφθονίας ή σε μια νέα μορφή κοινωνικής ανισότητας, είναι ίσως το μεγαλύτερο ερώτημα που αφήνει ανοιχτό η πρόβλεψη του Μασκ.
