Υπήρξε μια εποχή που η Τεχεράνη παρουσιαζόταν ως σύμβολο εκσυγχρονισμού και φιλοδοξίας. Τη δεκαετία του 1960 και του 1970 το Ιράν επένδυε σε υποδομές, βιομηχανία και εκπαίδευση, επιδιώκοντας να καταστεί περιφερειακή δύναμη με δυτικό προσανατολισμό. Πίσω όμως από τη βιτρίνα της ανάπτυξης συσσωρεύονταν κοινωνικές ανισότητες και πολιτική καταπίεση που οδήγησαν στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Η ανατροπή του Σάχη δεν άλλαξε μόνο το εσωτερικό καθεστώς, αλλά αναδιαμόρφωσε ολόκληρη τη γεωπολιτική εξίσωση της Μέσης Ανατολής.
Η νέα θεοκρατική ηγεσία οικοδόμησε ένα σύστημα εξουσίας με κεντρικό πυλώνα τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης. Το σώμα αυτό εξελίχθηκε σε ιδεολογικό και στρατιωτικό μηχανισμό με τεράστια επιρροή στην οικονομία, στην ασφάλεια και στις περιφερειακές επιχειρήσεις. Η σημερινή ανάληψη της ηγεσίας τους από τον Αχμάντ Βαχιντί, μετά τον θάνατο του Μοχάμαντ Πακπούρ σε επιδρομές που αποδίδονται στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Ισραήλ, υπογραμμίζει τη συνέχεια μιας στρατηγικής που δίνει προτεραιότητα στη σκληρή ισχύ και στην αποτροπή.
Η διαδρομή που οδήγησε ως εδώ δεν μπορεί να αποκοπεί από τον Ψυχρό Πόλεμο και το Αφγανιστάν. Το 1979, ενώ στο Ιράν εκτυλισσόταν η επανάσταση, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στο Αφγανιστάν για να στηρίξει το Λαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είδαν την κίνηση ως απειλή για τα συμφέροντά τους και αντέδρασαν με έναν πόλεμο δι αντιπροσώπων. Η λεγόμενη Επιχείρηση Κυκλώνας, που αναλύεται στο βιβλίο Charlie Wilson’s War και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Μάικ Νίκολς, ανέδειξε τον ρόλο του Τσάρλι Γουίλσον και του πράκτορα της CIA Γκαστ Αβρακότος στη μαζική χρηματοδότηση και εξοπλισμό των μουτζαχεντίν.
Η αμερικανική πολιτική εκείνης της περιόδου δεν χαρακτηριζόταν από στρατηγικό βάθος αλλά από ευκαιριακές επιλογές. Ο φόβος του κομμουνισμού υπαγόρευσε συμμαχίες με ακραίες ισλαμιστικές ομάδες, με τη λογική ότι ο εχθρός του εχθρού είναι φίλος. Το Ισραήλ, σε μια λιγότερο γνωστή πτυχή, διοχέτευσε σοβιετικής κατασκευής όπλα που είχε κατασχέσει σε προηγούμενες συγκρούσεις προς τους Αφγανούς αντάρτες. Η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν συμμετείχαν ενεργά στη στήριξη των ισλαμιστών μαχητών. Ο πόλεμος μετατράπηκε στον έσχατο μεγάλο proxy war του Ψυχρού Πολέμου.
Η σοβιετική εισβολή, που κορυφώθηκε με τη δολοφονία του Χαφιζουλάχ Αμίν κατά την έναρξη της επιχείρησης τον Δεκέμβριο του 1979, αποδείχθηκε καταστροφική για τη Μόσχα. Χιλιάδες στρατιώτες σκοτώθηκαν και η οικονομική αιμορραγία επιτάχυνε την παρακμή της Σοβιετικής Ένωσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πανηγύρισαν τη φθορά του αντιπάλου τους, χωρίς να υπολογίσουν ότι ενίσχυαν δυνάμεις που αργότερα θα στρέφονταν εναντίον τους. Η ιστορία του Αφγανιστάν απέδειξε ότι οι βραχυπρόθεσμες νίκες μπορούν να γεννήσουν μακροπρόθεσμες απειλές.
Δεκαετίες αργότερα, το 2021, η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από την Καμπούλ επιβεβαίωσε την απουσία σταθερής στρατηγικής συνέχειας. Ενώ οι Ταλιμπάν προέλαυναν, η Ουάσινγκτον επέλεξε την αποχώρηση αντί της ενίσχυσης της κρατικής οικοδόμησης που επί χρόνια υποστήριζε. Η εικόνα του αεροδρομίου της Καμπούλ έγινε σύμβολο μιας υπερδύναμης που εγκαταλείπει ένα πεδίο στο οποίο επένδυσε αίμα και πόρους επί δύο δεκαετίες.
Στο μεταξύ, η Τεχεράνη αξιοποίησε το κενό ισχύος που άφησαν οι αμερικανικές ταλαντεύσεις. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης και η Δύναμη Κουντς ανέπτυξαν δίκτυα επιρροής από το Ιράκ έως τον Λίβανο. Το όνομα του Βαχιντί συνδέεται και με διεθνείς κατηγορίες για τις επιθέσεις στην Αργεντινή τη δεκαετία του 1990, ιδίως στην υπόθεση του εβραϊκού κέντρου AMIA, για την οποία η Ιντερπόλ έχει εκδώσει ειδοποίηση από το 2007. Το 2024 αργεντινό δικαστήριο επέρριψε ευθύνη στο Ιράν, επιβαρύνοντας περαιτέρω το διπλωματικό του αποτύπωμα.
Η σύγκριση των δύο πορειών είναι αποκαλυπτική. Από τη μία πλευρά μια αμερικανική πολιτική που συχνά κινήθηκε με γνώμονα τον φόβο και την ευκαιρία, χωρίς μακρόπνοο σχεδιασμό. Από την άλλη ένα ιρανικό καθεστώς που, παρά τις αντιφάσεις και τις εσωτερικές πιέσεις, διατήρησε συνεκτική στρατηγική επέκτασης επιρροής μέσω ασύμμετρων μέσων. Η Τεχεράνη της προόδου μετατράπηκε σε Τεχεράνη των Φρουρών, ενώ η Ουάσινγκτον από αρχιτέκτονας παγκόσμιων ισορροπιών βρέθηκε συχνά να διαχειρίζεται τις συνέπειες των ίδιων της των επιλογών.
Σήμερα, με τον Βαχιντί στην ηγεσία των Φρουρών, η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε ακόμη μια περίοδο αβεβαιότητας. Το παρελθόν του Αφγανιστάν και οι σκιές της Ισλαμικής Επανάστασης υπενθυμίζουν ότι οι αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων δεν εξαφανίζονται με την αλλαγή ηγεσιών. Παραμένουν ως ιστορικά αποτυπώματα που διαμορφώνουν συμμαχίες, αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις. Από την Τεχεράνη της ανάπτυξης έως την Τεχεράνη της γεωπολιτικής σύγκρουσης, η ιστορία δείχνει ότι οι επιλογές του χθες καθορίζουν το ρίσκο του αύριο.
