Το Νόμπελ Χημείας 2026 απονέμεται στον Ανρί Μπ. Καγκάν και τον Κένσο Σοάι, για τις ανακαλύψεις τους γύρω από τα μη γραμμικά φαινόμενα και την αυτοκατάλυση στην ασύμμετρη οργανική σύνθεση, ανοίγοντας νέους δρόμους στην κατανόηση ενός από τα πιο επίμονα ερωτήματα της Χημείας.
Οι δύο επιστήμονες συνέβαλαν καθοριστικά στην εξήγηση του τρόπου με τον οποίο μπορεί να επικρατήσει η μία από τις δύο κατοπτρικές μορφές ενός μορίου. Πρόκειται για τα λεγόμενα χειρόμορφα μόρια, τα οποία μοιάζουν μεταξύ τους όπως το δεξί και το αριστερό χέρι, χωρίς όμως να μπορούν να ταυτιστούν απόλυτα.
Το φαινόμενο έχει ιδιαίτερη σημασία στη φύση, καθώς στους ζωντανούς οργανισμούς κυριαρχεί σχεδόν αποκλειστικά μία από τις δύο μορφές. Η κατανόηση αυτής της διαδικασίας αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα από τα σημαντικά ζητήματα που απασχολούν τους χημικούς.
Η συμβολή των δύο βραβευθέντων έχει παράλληλα άμεση σχέση με τη φαρμακευτική επιστήμη. Οι δύο κατοπτρικές μορφές ενός μορίου μπορεί να έχουν διαφορετική συμπεριφορά και διαφορετική δράση στον ανθρώπινο οργανισμό, γεγονός που καθιστά τον έλεγχο της διαδικασίας ιδιαίτερα σημαντικό για τον σχεδιασμό και την παραγωγή φαρμάκων.
Ο 95χρονος Ανρί Καγκάν, από το Université Paris-Sud στη Γαλλία, έκανε το πρώτο καθοριστικό βήμα το 1986, όταν ανακάλυψε έναν νέο τρόπο ελέγχου των χημικών αντιδράσεων. Η έρευνά του έδειξε ότι ήταν δυνατό να παραχθεί πολύ μεγαλύτερη ποσότητα της μίας κατοπτρικής μορφής ενός μορίου σε σχέση με την άλλη, κάτι που μέχρι τότε θεωρούνταν ιδιαίτερα δύσκολο.
Εννέα χρόνια αργότερα, το 1995, ο 76χρονος σήμερα Κένσο Σοάι, από το Tokyo University of Science, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα. Παρουσίασε μια χημική αντίδραση που μπορούσε να ενισχύει από μόνη της μία από τις δύο κατοπτρικές μορφές, μέσω της διαδικασίας της αυτοκατάλυσης.
Η έρευνά του συνεχίστηκε και το 2003 πέτυχε μια αντίδραση στην οποία σχηματιζόταν αποκλειστικά η μία από τις δύο πιθανές μορφές. Σύμφωνα με τη Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών, ένα τέτοιο αποτέλεσμα δεν είχε προηγουμένως επιτευχθεί έξω από τη φύση.
«Το φετινό βραβείο αφορά τη θεμελιακή χημεία», δήλωσε ο Χάινερ Λίνκε, πρόεδρος της Επιτροπής του Νόμπελ Χημείας, εξηγώντας ότι τέτοια μόρια υπάρχουν σε δύο διαφορετικές εκδοχές, όπως ακριβώς τα δύο χέρια ενός ανθρώπου. Από αυτή την ιδιότητα προέρχεται και ο όρος χειρόμορφα, από την ελληνική λέξη «χέρι».
Οι ανακαλύψεις των Καγκάν και Σοάι θεωρούνται πλέον θεμελιώδεις για την ανάπτυξη νέων μεθόδων οργανικής σύνθεσης, ενώ η σημασία τους επεκτείνεται ιδιαίτερα στον σχεδιασμό και την παραγωγή φαρμακευτικών προϊόντων.
Το φετινό Νόμπελ Χημείας συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 12 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, ποσό που αντιστοιχεί περίπου σε ένα εκατομμύριο ευρώ.
