Κάθε χρόνο, ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο, χιλιάδες πιστοί φτάνουν στην Πάρο για να προσκυνήσουν την Παναγία Εκατονταπυλιανή, έναν από τους σημαντικότερους και καλύτερα διατηρημένους παλαιοχριστιανικούς ναούς της Ελλάδας. Στην καρδιά της Παροικιάς, κοντά στο λιμάνι, το επιβλητικό μνημείο συνδέεται εδώ και αιώνες με την παράδοση, την πίστη και έναν θρύλο που παραμένει ζωντανός.
Η Εκατονταπυλιανή είναι γνωστή και ως Καταπολιανή, δύο ονομασίες που έχουν τροφοδοτήσει διαφορετικές ερμηνείες για την προέλευσή τους. Πίσω όμως από το όνομα βρίσκεται μια ιστορία που συνδυάζει τη βυζαντινή παράδοση με έναν από τους πιο γνωστούς θρύλους της ελληνικής Ορθοδοξίας.
Το τάμα της Αγίας Ελένης
Σύμφωνα με την παράδοση, η ιστορία του ναού ξεκινά από την Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Κατά το ταξίδι της προς τους Αγίους Τόπους, το πλοίο της βρέθηκε αντιμέτωπο με μεγάλη θαλασσοταραχή και αναγκάστηκε να προσεγγίσει την Πάρο.
Η Αγία Ελένη προσευχήθηκε στην Παναγία και, σύμφωνα με την παράδοση, έταξε πως αν ολοκλήρωνε με ασφάλεια το ταξίδι της, θα έχτιζε έναν μεγαλοπρεπή ναό αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου.
Το τάμα, όπως αναφέρει η παράδοση, εκπλήρωσε ο γιος της, Μέγας Κωνσταντίνος. Έτσι, γύρω στον 4ο αιώνα, ανεγέρθηκε στην Παροικιά μια μεγάλη τρίκλιτη βασιλική, η οποία αποτέλεσε τον πυρήνα του σημερινού μνημειακού συγκροτήματος.
Γιατί λέγεται Εκατονταπυλιανή;
Η πιο γνωστή εκδοχή για το όνομα είναι αυτή που έχει περάσει από γενιά σε γενιά και έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του θρύλου του ναού.
Λέγεται πως η Καταπολιανή έχει 99 φανερές πόρτες, ενώ υπάρχει και μία ακόμη, κρυφή, που παραμένει κλειστή. Σύμφωνα με την παράδοση, η εκατοστή πόρτα θα εμφανιστεί και θα ανοίξει όταν οι Έλληνες πάρουν την Κωνσταντινούπολη.
Ο θρύλος αυτός προσδίδει στην Εκατονταπυλιανή έναν ιδιαίτερο συμβολισμό και εξηγεί με τον πιο γοητευτικό τρόπο την ονομασία που επικράτησε στη συνείδηση του κόσμου.
Η ιστορική και γλωσσική ερμηνεία, ωστόσο, είναι διαφορετική. Η παλαιότερη ονομασία θεωρείται πως ήταν «Καταπολιανή», καθώς ο ναός βρισκόταν «κατά την πόλη», δηλαδή προς την πλευρά της πόλης. Η ονομασία «Εκατονταπυλιανή» φαίνεται πως επικράτησε αργότερα, κατά τον 17ο αιώνα, μέσα από λόγιες αναφορές που συνέδεσαν το όνομα με την «Εκατόπυλο» της αρχαίας Θήβας της Αιγύπτου.
Έτσι, πίσω από ένα όνομα που σήμερα μοιάζει αυτονόητο κρύβονται δύο διαφορετικές ιστορίες: από τη μία η λαϊκή παράδοση με τις 99 πόρτες και τη μυστηριώδη εκατοστή, και από την άλλη η ιστορική ετυμολογία της Καταπολιανής.
Όποια εκδοχή κι αν επιλέξει κανείς, η Εκατονταπυλιανή παραμένει ένα από τα πιο εμβληματικά προσκυνήματα των Κυκλάδων. Ένας ναός όπου η ιστορία, η πίστη και ο θρύλος συναντώνται και συνεχίζουν να δίνουν στην Πάρο ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολά της.
